|
) Karahallı Ağzı ve Özellikleri
Her yörenin kendine has bazı dil ve kelime özellikleri vardır. Geçmişten
günümüze bir köprü durumunda olan bu dil ve kelime özelliklerinin tamamı
olmasa da bir kısmı günümüze ulaşmıştır.
Karahallı yerel ağzı, Güneybatı Anadolu ağızları grubu içinde yer alır.
Genel özelliklerine baktığımızda ise eski oğuz diliyle olan bağını
anlayabiliriz. Karahallı yerel ağzının başlıca özelliklerinden birkaçı şöyledir .
1) Kalınlık incelik uyumu, ilerleyici benzetme sebebi ile,
yazı dilimizden daha ileridir.
amat → Ahmet ataş → Ateş
guvvetli → Kuvvetli habar
→ Haber
İncelmeler;
beker → Bekar hagiget → Hakikat
mezer → Mezar
2) Düzlük yuvarlaklık uyumu yazı dilinden daha ileridir. “a” dan sonra bir dudak ünsüzü (b,v,m,f) bulunduran
kelimelerde, yazı dilimizde “u” gelebilmesine rağmen Karahallı ağzında
ı,i gelmektedir.
kavın → kavun tavık
→ tavuk
gabık → kabuk gavır
→ kavurmak
yavıklı → yavuklu yamır
→ yağmur
Ancak a’dan sonra “ı”nın
geldiği şekillerin yanı sıra az sayıda örnekte, yazı dilimizdeki gibi “a”
ünlüsünden sonra “u” nun gelebildiği şekillerde
bulunmaktadır.
savur → savurmak tovuk
→ tavuk
yamur → yağmur
4) Yanlarındaki ünlülerin açıklığı etkisiyle “ğ, h, v, y, r, ı” sesleri
kaybolurlar. (hem erime, hem yutulma, hem de büzülme sonucu) Bunun
sonunda, geride kalan ünlülerde uzama görülür.
“ğ”
elence → eğlence sıdır
→ sığdır
çine → çiğnemek olanla → oğlanlar
öretmen → öğretmen uraş → uğraşmak
dourmuş → doğurmuş deişik
→ değişik
yuur → yoğur boazına
→ boğazına
“h”
makeme®
mahkeme sabını ®
sahibini
itiyar ®
ihtiyar zeirlecek ®
zehirleyecek
sobet ®
sohbet nout ®
nohut
“v”
savruyodun→ savuruyordun semezle→ sevmezler
“y”
begir®
beygir köde®
köyde
böle®
böyle okunacak®
okuyacak
deze® teyze
“ı”
aladı®
ağladı baza®
pazar
ganını®
karnını tala®
tarla
nede®
nerede yellede®
yerlerde
toba® torba gömedim®
görmedim
onnan®
onların erkeklen® erkeklerin
3) Oğuz grubu ağızlarında ki en karakteristik
fonetik eğilimlerinden bir ötümsüz ünsüzlerin ötümleşmesidir. Karahallı
ağzında bu yaygın bir özelliktir. Buna göre kelime başlarındaki “k” sesi
ötümleşip “g” sesine döner.
G < K
Gebe®
gebermek geç®
geçmek
Geçin ®
geçinmek getir®
getirmek
Gez®
gezmek gönül®
gönül
Götür®
götürmek gücen®
gücenmek
Güşlü®
güçlü geçi®
keçi
Gabak®
kabak gambır®
kambur
Gadir®
kadir gan®
kan
Gak®
kalk gar®
kar
Galgı®
kalgı gat ®
kat
Gonşu®
komşu gabir®
kabir
Gurşun®
kurşun gadın®
kadın
D < T
Deze® teyze defek®
ufak
Dane®
tane dep®
tep
Depe® tepe depeme®
tepeme
Desti®
testi düne®
tüne
Daıt® dağıt darıl ®
darılmak
Dokan®
dokunmak
5) Fiil çekimlerinde birinci tekil kişi için “n”
ekinin kullanılması yaygın ve karakteristiktir.
Om beş gün çocukları şu mescide topların
Bizim evin önünden endiklerini bilyom ben
6) Ekleşme anında ünsüz benzetmeleri yaygındır.
Özellikle bir geniz ünsüzü ile biten kelimeler “ı” ile başlayan bir ek
aldıklarında ilerleyici benzetme görülür.
Çalışanna ®
çalışanlar gurşunnu ®
kurşunlu
İnsannık ®
insanlık ünlemedile®
ünlemediler
Ennemişle ®
enlemişler gidiyolla ®
giyiyorlar
7) İçinde bir geniz ünlüsü bile varsa korunmuş
bulunan kelime başı “b” ünsüzü bir fiilde düzenli olarak “m”ye dönüşmüştür.
Min ® binmek mindir
®
bindir
8) Bu gün yazı dilimizde ötümleşerek g-li şekle giren giy-mek
Karahallı ağzında;
key-mek şeklindedir.
Uşak ağızları gramer itibariyle III bölüme ayrılmıştır. Karahallı ağzı
ise bu bölümlerin I.’sinde yer almaktadır. I. Bölge genel itibariyle Uşak
bölgesinde konuşulan ağız şeklidir. Karahallı ağzı kelimelerinden
örnekler şöyledir.
Aba abla beren ayrı yarım yamalak
Acığ acık belinlemek korkmak
Alaf ateş böcü böcek
Annaç karşı börddürmek
haşlamak
Avgan kuyu bubasse
papatya
Badırbayın dağınık bungun sıkıntılı
Bağırdanlık boyunluk börtek
dışa
Boğu bahça bıkalamak bağlamak
Boyalak başıboş ayan muhtar
Cice abla itey
üzerine hamur açılan bez
Çompır patiska gavurga
kavrulmuş buğday
Çopar kaşı kirpiği kaykı
sert
Sarı olan
Çeki kadınların kumpir patates
Çöğür dikenli ağaç dalı keleter sepet
Debanenemek yürümek kıran yamaç
Dığan tava kösmek yıkılmak
Döngel muşmula küme yığın
Deze teyze gurumsamak
canı çekmek
Ebe babaanne-anneanne kömkü kambur
Enteri gömlek lapbada
aniden
Eşi badılcan domates lom
sözlü lafını bilmeyen
Goga ağabey müzmal
perişan
Firdlenmek şüphelenmek harını tencere
Fışnamak mayalanıp kabarmak hayat eski evlerde
salon
Gali artık hoybasıl dağınık
Götteş yoldaş, dost helese
sohbet, eğlence
Gubuz yalan hıngadak
birden bire
Gudubet yaramaz yoz yabancı
Gutnu ipek dizlik kumaş hulku
kabarmak öfkelenmek
Gümnü çömlek hörküşmek
haykırarak oylamak
Hadendi tez, çabuk höngürde
orada
Irazı memnun ibrik testi
İçgilli alıngan ıngıstan
şakacıktan
İlik düğme sındı makas
İligma kandil sırça cam
İlistir kargir şarpı baş örtüsü
Culav şerbet şavk ışık
Çilte minder gön deri
Çinil omuz ısıran hamur kesme aleti
Çokaşmak toplanmak isbirte
kibrit
Dahar küp yarımı itey
üzerine hamur açılan bez
Dam hapishanı kavurga kavrulmuş buğday
Destiye boşu boşuna kaykı
sert
Duma nezle kelep ip dürgesi
Dülek kavun durumsamak
canı çekmek
Ebermek getirmek harım çalı çırpıdan çit
Efen kolay ıkış olmak ayakları tutulmak
Emsiz beceriksiz seyis kısırlaştırılmış keçi
Evcimek evcil şırlağan yağı haşhaş yağı
Evlek dönümün dörtte biri necep nasıl
Gaynaşık yaramaz nencen
ne yapacaksın
Gırnap ip obal vebal
Velesbit bisiklet oturmacı misafir
Yengatten yeni baştan tekne yufka açılan tahta
Yengetmek oynatma peşkir havlu
Yepeşlemek sıvazlamak pontur
pantolon
dene aşı mercimek yemeği sağdıç arkadaş
yılık eğri tırkaz kapı kilidi
zarplı kuvvetli yüzcek yüz yüze
nediyon ne yapıyorsun nişiyon
ne yapıyorsun
yağlık®
mendil
Örnekler verdiğim kelimelerin çoğu şu anda çok azı kullanılmakla beraber,
unutulmuş ve unutulmaya yüz tutmuştur. Bu ve buna benzer bir çok kelime şu anda yaşı 50’nin üzerinde kişiler
tarafından kullanılmaktadır.
7) Karahallı’da Ninniler, Maniler, Atasözleri, Değimler ve İnlemeler
Uşak ve yöresinde bu konuda maalesef tafsilatlı bir araştırma
yapılmamıştır. Karahalllı’da ise röportaj
yaptığım kişilerden birkaç kıtayı geçmemek üzere ninni tespit edebildim.
Ninni, annenin çocuğunu kucağında, salıncakta yada
beşikte uyutmak için kendine özgü bir besteyle söylediği basit sözlü
türkülerdir. Örnek verecek olursak :
Nenniler dedim melingeçli
Müşteni annenden aldım
Gül dalları salıngaçlı Dokuz ay gününü saydım
Halası var kelep saçlı Doğmadan adını koydum
Nenni yavrum nenni
Ninni yavrum diye diye
Nenni dedim hi bayınan Nenniler dedim
uyutamadın
Yüzün örtün abayınan Uyutubda
büyütemedim
Allah seni bize versin Nenni telli kuzum nenni
Saltanatlı babayınan Gerdanı belli kuzum nenni
Nenni oğluna da nenni
Merdiven endiremedim
Yönünü yöndemini döndüremedim
Ben gurbetin içinde
Yavrumu bilemedim
Nenni oğluma nenni
Manilerden bir örnekte şöyledir.
Bahçelerde biberim Nergis açar derede
Toplamaya giderim Benim yarim nerede
Yarin gelmiş deseler Eller yarini almış
Koçu kurban ederim Ben kaldım köşelerde
Çaydan öte geçemem Ocaktan indim gurumunan
Su bulanık geçemem Ben de geldim yariminen
Mendil verdim pulu yok Sizin gibi mani atanın
Ortasında gülü yok Ağzını dikerim sırımınan
Halkın dünya görüşünü ve kültür seviyesini en iyi gösteren belgelerden
biri de deyimler ve atasözleridir. Karahallı’da kullanılan atasözü ve
değimlerden birkaç örnek şöyledir :
Akılsız köpeği yol goçartır
Bitli bakkalın kör alıcısı olur
Gün geçer kin geçer
Babanın akçası babanın bohçası
Elin gülü ele kokmaz
Görünen dağın ardı yakındır
Harman yelinen düğün elinen
İnine sığmayan tilki kuyruğuna çan takar
Kar yağdığı gün tozar
Mantarlı pabucun sıtarılı topuğu olur
Yeni boduç suyu soğuk tutar
Deyimlerde ise;
Adı batmak, Aşı dünden kaynamak,
Başı kazan olmak, Ciğerini sökmek,
Çökerdip gidivermek, Dibine darı ekmek,
Eli hamur karnı aç, Ocağı tütmek,
Sakalı değirmende ağartmak, Yüreğinin yağı erimek
İnlemeler yani beddualar ise intizar amaçlı sözlerdir.
Aliller olda sürüm sürüm inşallah
Allah hekim bilmedik dertler versin
Allah örüğünü uzatmasın
Atılıp gidicise
Başı bostan bekliyecise
Bi memmemden emdiğin
irin bi memdiğin gan olsun
Cavarın dölü yonan cavırı
Canından ciğerinden yanasıca
Dar yerlerde bol bıçak önüne gelecise
Ele ayağı kötürüm olasıca
İnşallah sabaha suyun vurulsun
Teneşire gelesice
Yüyücün olmayasıca
Ölüsüne köpekler çokaşsın
Karahallı’da bu beddualardan başka inleme şeklinde fakat anlam bakımından
dua olan sözler de vardır.
Ciğerinden yanmayasıca
Körolmayasıca
Ocağı tütesice
Damı yıkılmayasıca
Karahallı’da daha çok bu tür inlemeler yaşlılar tarafından halen daha kullanılmaktadır.
|
